Một số quy định về thừa kế theo di chúc và thừa kế theo pháp luật

Cá nhân có quyền lập di chúc để định đoạt tài sản của mình; để lại tài sản của mình cho người thừa kế theo pháp luật; hưởng di sản theo di chúc hoặc theo pháp luật.

Mọi cá nhân đều bình đẳng về quyền để lại tài sản của mình cho người khác và quyền hưởng di sản theo di chúc hoặc pháp luật.
Luật sư tư vấn pháp luật qua tổng đài (24/7) gọi: 1900 6198
Luật sư tư vấn pháp luật qua tổng đài (24/7) gọi: 1900 6198


Việc thừa kế di sản được phát sinh từ thời điểm nào?

Việc thừa kế di sản được phát sinh từ thời điểm người có tài sản chết (thời điểm mở thừa kế). Đối với trường hợp một người bị Tòa án tuyên bố là đã chết thì thời điểm mở thừa kế của người này được tính từ ngày Tòa án xác định trong bản án, quyết định của Tòa án.
Kể từ thời điểm mở thừa kế, những người thừa kế có các quyền, nghĩa vụ tài sản do người chết để lại.
Trường hợp người để lại di sản có lập di chúc thì di chúc có hiệu lực từ thời điểm mở thừa kế.
Thời điểm mở thừa kế cũng là thời điểm để xác định người thừa kế của người để lại di sản. Trường hợp người thừa kế là cá nhân phải là người còn sống vào thời điểm mở thừa kế hoặc sinh ra và còn sống sau thời điểm mở thừa kế nhưng đã thành thai trước khi người để lại di sản chết. Trường hợp người thừa kế theo di chúc không là cá nhân thì phải tồn tại vào thời điểm mở thừa kế.

Di sản của người chết được xác định như thế nào?

Di sản bao gồm tài sản riêng của người chết, phần tài sản của người chết trong phần tài sản chung với người khác.

Trường hợp phần tài sản của người chết nằm trong tài sản chung của vợ chồng thì tài sản chung của vợ chồng chia đôi, trừ trường hợp vợ chồng có thỏa thuận về chế độ tài sản. Phần tài sản của vợ, chồng chết trở thành di sản của họ và được chia theo quy định pháp luật về thừa kế.

Trường hợp phần tài sản của người chết nằm trong khối tài sản chung theo phần với người khác thì việc xác định phần tài sản của người này, trước hết căn cứ vào sự thỏa thuận của các bên hoặc theo quy định của pháp luật; trường hợp không có thỏa thuận hoặc pháp luật không có quy định thì xác định theo phần quyền sở hữu mà người chết có trong khối tài sản chung.

Lưu ý: trường hợp người chết có để lại nghĩa vụ tài sản hoặc các khoản chi phí liên quan đến thừa kế thì người thừa kế được nhận di sản của người chết sau khi thanh toán nghĩa vụ tài sản và các khoản chi phí nêu trên.

Một cá nhân có quyền hưởng di sản trong trường hợp nào?

Một cá nhân có quyền hưởng di sản theo di chúc hoặc theo pháp luật. Tuy nhiên trong thực hiện quyền này thì cần lưu ý một số nội dung sau:

- Người thừa kế là cá nhân phải là người còn sống vào thời điểm mở thừa kế hoặc sinh ra và còn sống sau thời điểm mở thừa kế nhưng đã thành thai trước khi người để lại di sản chết. Trường hợp những người có quyền thừa kế di sản của nhau đều chết cùng thời điểm do không thể xác định được người nào chết trước thì họ không được thừa kế di sản của nhau và di sản mỗi người do người thừa kế của người đó hưởng, trường hợp có người thừa kế thế vị thì áp dụng thừa kế thế vị cho người này.

- Người thừa kế có quyền từ chối nhận di sản, trừ trường hợp việc từ chối nhằm trốn tránh việc thực hiện nghĩa vụ của mình đối với người khác. Trường hợp này, người thừa kế không được hưởng toàn bộ hoặc một phần di sản mà mình từ chối;

- Người không được hưởng quyền di sản theo quy định của BLDS thì sẽ bị tước quyền hưởng di sản, trừ trường hợp người để lại di sản biết họ thuộc diện này nhưng vẫn cho họ hưởng di sản theo di chúc.

Ai là người có quyền lập di chúc?

Người lập di chúc chỉ có thể là cá nhân.

Trường hợp người lập di chúc là người thành niên thì người này phải minh mẫn, sáng suốt trong khi lập di chúc; không bị lừa dối, đe doạ, cưỡng ép. Trường hợp người lập di chúc là người từ đủ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi thì việc lập di chúc phải được cha, mẹ hoặc người giám hộ đồng ý. Người chưa thành niên chưa đủ 15 tuổi không có quyền lập di chúc.

Người hạn chế về thể chất hoặc người không biết chữ có được quyền lập di chúc không?
Người hạn chế về thể chất hoặc người không biết chữ có quyền lập di chúc nếu họ đáp ứng được các điều kiện đối với người lập di chúc. Tuy nhiên do hạn chế về thể chất hoặc do không biết chữ nên pháp luật quy định di chúc của những người này phải được người làm chứng lập thành văn bản và có công chứng hoặc chứng thực.

Người lập di chúc có những quyền nào trong việc lập di chúc?

Người lập di chúc có quyền tự do thể hiện ý chí của mình nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác trong đó có quyền:
- Chỉ định người thừa kế; truất quyền hưởng di sản của người thừa kế.
- Phân định phần di sản cho từng người thừa kế.
- Dành một phần tài sản trong khối di sản để di tặng, thờ cúng.
- Giao nghĩa vụ cho người thừa kế.
- Chỉ định người giữ di chúc, người quản lý di sản, người phân chia di sản.
Người lập di chúc có thể sửa đổi, bổ sung, thay thế, hủy bỏ di chúc vào bất cứ lúc nào.

Một di chúc gồm những nội dung chủ yếu nào?

Một di chúc gồm có những nội dung chủ yếu sau đây:
- Ngày, tháng, năm lập di chúc;
- Họ, tên và nơi cư trú của người lập di chúc;
- Họ, tên người, cơ quan, tổ chức được hưởng tài sản;
- Tài sản để lại gồm những tài sản gì và những tài sản đó được đặt ở đâu.

Ngoài các nội dung nêu trên, di chúc có thể có các nội dung khác theo ý chí của người lập di chúc.

Lưu ý: để tránh có những cách hiểu khác nhau, bảo đảm sự thống nhất, logic về nội dung di chúc thì di chúc không được viết tắt, viết bằng ký hiệu, nếu di chúc gồm nhiều trang thì mỗi trang phải được ghi số thứ tự và có chữ ký hoặc điểm chỉ của người lập di chúc. Trong di chúc không nên có tẩy xóa, sửa chữa, trường hợp có tẩy xoa, sửa chữa thì người tự viết di chúc hoặc người làm chứng di chúc phải ký tên bên cạnh chỗ tẩy xóa, sửa chữa.

Cá nhân khi lập di chúc thì có thể lựa chọn hình thức di chúc nào?

Di chúc phải được lập thành văn bản; nếu không thể lập di chúc bằng văn bản thì có thể di chúc miệng.
Di chúc bằng văn bản bao gồm:
- Di chúc bằng văn bản không có người làm chứng;
- Di chúc bằng văn bản có người làm chứng;
- Di chúc bằng văn bản có công chứng;
- Di chúc bằng văn bản có chứng thực.

Di chúc bằng miệng chỉ được áp dụng trong trường hợp tính mạng một người bị cái chết đe dọa và không thể lập di chúc bằng văn bản. Sau 3 tháng kể từ thời điểm di chúc miệng mà người lập di chúc còn sống, minh mẫn, sáng suốt thì di chúc miệng mặc nhiên bị hủy bỏ. Cá nhân muốn lập lại di chúc trong trường hợp này phải theo hình thức di chúc bằng văn bản.

Trường hợp tôi lập di chúc bằng văn bản thường mà không có công chứng, chứng thực thì có hợp pháp hay không?

Trường hợp di chúc bằng văn bản như bạn nêu chỉ được coi là hợp pháp nếu bạn minh mẫn, sáng suốt trong khi lập di chúc, không bị lừa dối, đe doạ, cưỡng ép; di chúc bạn lập không có nội dung vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội. Tuy nhiên, khi lập di chúc, bạn cần lưu ý quy định sau đây:

- Trường hợp người lập di chúc là người từ đủ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi thì việc lập di chúc phải được cha, mẹ hoặc người giám hộ đồng ý;

- Người lập di chúc phải tự viết và ký vào bản di chúc. Trường hợp người lập di chúc không tự mình viết bản di chúc thì có thể tự mình đánh máy hoặc nhờ người khác viết hoặc đánh máy bản di chúc nhưng phải có ít nhất hai người làm chứng hợp pháp.

Trường hợp lập di chúc nào cần có người làm chứng và người làm chứng cần có điều kiện gì?
Việc lập di chúc cần có người làm chứng trong những trường hợp sau:
- Lập di chúc miệng;
- Lập di chúc của người bị hạn chế về thể chất hoặc của người không biết
chữ;
- Việc lập di chúc do người khác viết hoặc đánh máy bản di chúc mà không
phải người lập di chúc trực tiếp thực hiện, kể cả trong trường hợp tại UBND cấp xã hoặc tại tổ chức hành nghề công chứng.

Mọi người đều có thể làm chứng cho việc lập di chúc, trừ những người sau đây:
- Người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật của người lập di chúc;
- Người có quyền, nghĩa vụ tài sản liên quan tới nội dung di chúc;
- Người chưa thành niên, người mất NLHVDS, người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi.

Trường hợp việc lập di chúc có công chứng thì người lập di chúc có được ủy quyền cho người khác thực hiện việc công chứng di chúc không?

Người lập di chúc phải tự mình yêu cầu công chứng di chúc, không ủy quyền cho người khác yêu cầu công chứng di chúc.

Trường hợp không thể trực tiếp đến tổ chức hành nghề công chứng hoặc vì lý do cần thiết khác, người lập di chúc có thể yêu cầu công chứng viên tới chỗ ở của mình để lập di chúc. Trường hợp này, thủ tục lập di chúc vẫn được tiến hành như thủ tục lập di chúc tại tổ chức hành nghề công chứng.

Có trường hợp nào người để lại di sản đã lập di chúc nhưng di sản của họ vẫn được chia theo pháp luật hay không?

Về nguyên tắc thừa kế theo pháp luật được áp dụng khi người để lại di sản không lập di chúc. Tuy nhiên, thừa kế theo pháp luật vẫn có thể áp dụng ngay cả khi người để lại di sản có lập ở trong những trường hợp sau đây:
- Di chúc không hợp pháp;
- Những người thừa kế theo di chúc chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc; cơ quan, tổ chức được hưởng thừa kế theo di chúc không còn tồn tại vào thời điểm mở thừa kế;
- Những người được chỉ định làm người thừa kế theo di chúc mà không có quyền hưởng di sản hoặc từ chối nhận di sản.
- Thừa kế theo pháp luật cũng được áp dụng đối với các phần di sản sau đây:
+ Phần di sản không được định đoạt trong di chúc;
+ Phần di sản có liên quan đến phần của di chúc không có hiệu lực pháp luật;
+ Phần di sản có liên quan đến người được thừa kế theo di chúc nhưng họ không có quyền hưởng di sản, từ chối nhận di sản, chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc; liên quan đến cơ quan, tổ chức được hưởng di sản theo di chúc, nhưng không còn tồn tại vào thời điểm mở thừa kế.

Người thừa kế theo pháp luật được xác định như thế nào?

Người thuộc diện thừa kế theo pháp luật chỉ có thể là cá nhân và phải là người có quan hệ về hôn nhân và gia đình đối với người để lại di sản. Người thừa kế theo pháp luật được xác định theo thứ tự 3 hàng thừa kế như sau:
Hàng thừa kế thứ nhất, gồm: vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi,
con đẻ, con nuôi của người chết;
Hàng thừa kế thứ hai, gồm: ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại, anh ruột, chị ruột, em ruột của người chết; cháu ruột của người chết mà người chết là ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại;
Hàng thừa kế thứ ba, gồm: cụ nội, cụ ngoại của người chết; bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột, dì ruột của người chết; cháu ruột của người chết mà người chết là bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột, dì ruột; chắt ruột của người chết mà người chết là cụ nội, cụ ngoại.
Những người thừa kế cùng hàng được hưởng phần di sản bằng nhau.
Những người ở hàng thừa kế sau chỉ được hưởng thừa kế, nếu không còn ai ở hàng thừa kế trước do đã chết, không có quyền hưởng di sản, bị truất quyền hưởng di sản hoặc từ chối nhận di sản.

Khuyến nghị:
  1. Để có ý kiến tư vấn chính xác và cụ thể hơn, Quý vị vui lòng liên hệ với các Luật sư chuyên gia của Công ty Luật TNHH Everest qua Tổng đài tư vấn pháp luật 1900 6198, hoặc E-mail: [email protected]
  2. Nội dung bài tư vấn pháp luật đất đai mà Công ty Luật TNHH Everest cung cấp, Quý vị chỉ nên xem như nguồn tài liệu tham khảo.
  3. Tại thời điểm quý vị đọc bài viết này, các điều luật chúng tôi viện dẫn có thể đã hết hiệu lực, hoặc đã được sửa đổi, bổ sung; các thông tin trong tình huống là cá biệt. Do đó, chúng tôi không đảm bảo những thông tin này có thể áp dụng cho mọi trường hợp, mọi đối tượng, ở mọi thời điểm.