Thu hồi đất sạt lở tại Quảng Ninh: Có “cài đặt” “lợi ích nhóm” trong Quyết định số 1357/QĐ-UBND của Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Ninh?

Công ty Luật TNHH Everest cung cấp dịch vụ pháp lý bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của một số hộ dân sinh sống tại Tổ 30, khu 4A, phường Hà Phong, thành phố Hạ Long (Quảng Ninh). Các hộ dân cho rằng, nhà và đất của họ đã bị Nhà nước thu hồi nhưng bồi thường trái luật.

Căn cứ pháp lý căn bản để Ủy ban nhân dân thành phố Hạ Long ban hành các quyết định thu hồi đất để thực hiện “Dự án thu hồi các thửa đất sạt lở, vị trí nguy hiểm không thể ở, đe dọa tính mạng con người và tài sản của các hộ gia đình, cá nhân tại phường Hà Phong, thành phố Hạ Long, tỉnh Quảng Ninh do Công ty Cổ phần Than Hà Tu - Vinacomin làm chủ đầu tư” (các năm 2016 - 2018), Quyết định số 1776/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ ngày 21/11/2012, Thông tư số 03/2014/TT-BNNPTNT của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn ngày 25/01/2014 và Quyết định số 1357/QĐ-UBND của Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Ninh ngày 04/05/2016.

Chúng tôi cho rằng, cần thiết phải làm rõ câu hỏi: Có hay không việc “cài đặt” “lợi ích nhóm” trong Quyết định số 1357/QĐ-UBND của Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Ninh?

Cụ thể, ngày 04/05/2016, Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Ninh Quyết định số 1357/QĐ-UBND về việc phê duyệt “Đề án di dân tổng thể ra khỏi vùng sạt lở, ngập lụt nguy hiểm và quy hoạch bố trí dân cư phòng tránh thiên tai trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh giai đoạn 2016-2020 và định hướng đến năm 2025” (sau đây gọi là ‘Đề án di dân tổng thể’).

Nếu đúng như tên gọi của 'Đề án di dân tổng thể': “di dân tổng thể ra khỏi vùng sạt lở, ngập lụt nguy hiểm và quy hoạch bố trí dân cư phòng tránh thiên tai trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh…”, cần hiểu chính xác rằng, ‘Đề án di dân tổng thể’ liên quan trực tiếp tới “phòng tránh thiên tai”. Những vấn đề khác, kể cả “sạt lở, ngập lụt nguy hiểm” nhưng không phải do thiên tai gây ra, đúng ra không thể nằm trong ‘Đề án di dân tổng thể’, hoặc nếu có chỉ là “lồng ghép” (nhỏ) đưa vào Chương trình. Thế nhưng, nghiên cứu kỹ quy định của ‘Đề án di dân tổng thể’ thì thấy rằng, dấu ấn của doanh nghiệp ngành than, đặc biệt là Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam, trong ‘Đề án di dân tổng thể’ là rất lớn.

Trong “Dự án thu hồi các thửa đất sạt lở, vị trí nguy hiểm không thể ở, đe dọa tính mạng con người và tài sản của các hộ gia đình, cá nhân tại phường Hà Phong, thành phố Hạ Long, tỉnh Quảng Ninh do Công ty Cổ phần Than Hà Tu - Vinacomin làm chủ đầu tư” thì Công ty Cổ phần Than Hà Tu - Vinacomin từ vai ‘Phụ’ (lồng ghép, kết hợp) trở thành vai ‘Chính’ (Chủ đầu tư Dự án).

Từ 'Nhà cao, Cửa rộng', sau thu hồi đất, hộ gia đình ông Vũ Bá Quang lâm vào cảnh 'Màn trời, Chiếu đất'
Từ 'Nhà cao, Cửa rộng', sau thu hồi đất hộ gia đình ông Vũ Bá Quang trở thành 'Màn trời, Chiếu đất'

Các cơ quan báo chí và chính người dân thuộc đối tượng điều chỉnh của Dự án 'thu hồi đất sạt lở' này đã nhiều lần đặt ra câu hỏi: “Mập mờ” trong việc di dời dân nằm trong diện sạt lở nguy hiểm (Báo điện tử Gia đình Việt Nam ngày 05/01/2018); Người dân Quảng Ninh họp báo làm rõ việc thu hồi đất: ‘Có cấu kết lợi ích nhóm hay không’? (Báo điện tử VTC News, ngày 12/12/2018); Quảng Ninh: Công ty than Hà Tu có "tác động" gì trong việc thu hồi đất sạt lở ở phường Hà Phong? (Báo điện tử Gia đình Việt Nam ngày 18/01/2018)…

Chúng tôi sẽ phân tích rõ các quy định của pháp luật có liên quan, trực tiếp là: Quyết định số 1776/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ ngày 21/11/2012, Thông tư số 03/2014/TT-BNNPTNT của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn ngày 25/01/2014 và Quyết định số 1357/QĐ-UBND của Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Ninh ngày 04/05/2016:

Về Quyết định số 1776/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ ngày 21/11/2012:

Quyết định số 1776/QĐ-TTg phê duyệt Chương trình Bố trí dân cư các vùng: Thiên tai, đặc biệt khó khăn, biên giới, hải đảo, di cư tự do, khu rừng đặc dụng giai đoạn 2013 - 2015 và định hướng đến năm 2020 (sau đây gọi tắt là Chương trình Bố trí dân cư).

- Mục tiêu chung của 'Chương trình Bố trí dân cư': “Thực hiện quy hoạch, bố trí ổn định dân cư tại các vùng: Thiên tai, đặc biệt khó khăn, biên giới, hải đảo, ổn định dân di cư tự do, khu rừng đặc dụng, nhằm ổn định và nâng cao đời sống của người dân, hạn chế tới mức thấp nhất thiệt hại do thiên tai, di cư tự do; giải quyết việc làm, tăng thu nhập, góp phần giảm nghèo, bảo vệ môi trường và củng cố an ninh, quốc phòng” (Điểm a Khoản 1 Điều 1).

- Phạm vi áp dụng của 'Chương trình Bố trí dân cư': “Chương trình này áp dụng cho việc bố trí ổn định dân cư theo quy hoạch, kế hoạch của Nhà nước tại các vùng: Thiên tai (sạt lở đất, sụt lún đất, lốc xoáy, lũ quét, lũ ống, ngập lũ, xâm nhập mặn, sóng thần, nước biển dâng); đặc biệt khó khăn (thiếu đất, thiếu nước sản xuất, nước sinh hoạt, thiếu cơ sở hạ tầng, tác động phóng xạ, ô nhiễm môi trường, các làng chài trên sông nước, đầm phá); biên giới, hải đảo (gồm cả khu kinh tế quốc phòng); vùng di cư tự do đến đời sống quá khó khăn và khu rừng đặc dụng trên địa bàn cả nước đến năm 2015 và định hướng đến năm 2020” (Điểm a Khoản 2 Điều 1).

- Đối với trường hợp “Thiên tai” thì đối tượng áp dụng của 'Chương trình Bố trí dân cư': “Hộ gia đình bị mất nhà ở, đất ở, đất sản xuất do sạt lở đất, lũ quét, lũ ống, sụt lún đất, lốc xoáy; hộ gia đình sinh sống ở vùng có nguy cơ bị sạt lở đất, lũ quét, lũ ống, sụt lún đất, ngập lũ, lốc xoáy, sóng thần, xâm nhập mặn, nước biển dâng” (Điểm b Khoản 2 Điều 1).

Về quy định tại Thông tư số 03/2014/TT-BNNPTNT của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn ngày 25/01/2014:

Thông tư số 03/2014/TT-BNNPTNT của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn ngày 25/01/2014 "hướng dẫn thực hiện quyết định số 1776/QĐ-TTg ngày 21/11/2012 của thủ tướng chính phủ phê duyệt “chương trình bố trí dân cư các vùng: thiên tai, đặc biệt khó khăn, biên giới, hải đảo, di cư tự do, khu rừng đặc dụng giai đoạn 2013-2015 và định hướng đến năm 2020”.

Thông tư số 03/2014/TT-BNNPTNT đã quy định rất rõ ràng, thế nào là ‘Thiên tai’, thế nào là ‘Vùng thiên tai’, ‘Các dự án của Chương trình bố trí dân cư’ cụ thể là dự án như thế nào:

- Giải thích từ ngữ và tiêu chí lựa chọn vùng bố trí dân cư:

“Vùng thiên tai (theo quy định tại Điều 3 Luật Phòng, chống thiên tai số 33/2013/QH13): là vùng có hiện tượng tự nhiên bất thường có thể gây thiệt hại về người, tài sản, môi trường, điều kiện sống và các hoạt động kinh tế xã hội bao gồm: sạt lở đất bờ sông, bờ biển, lũ, lụt, lũ quét, lũ ống, sạt lở đất núi, sụt lún đất, ngập lụt, xâm nhập mặn, nước biển dâng, tố, lốc, động đất, sóng thần và các loại thiên tai khác” (Khoản 1 Điều 3).

- Các dự án của chương trình:

“1- Chương trình bố trí dân cư giai đoạn 2013-2015 và định hướng đến năm 2020 có 4 nhiệm vụ. Nhiệm vụ của Chương trình được thực hiện bằng các dự án cụ thể quy định tại Điều 2 của Quyết định số 1776/QĐ-TTg ngày 21 tháng 11 năm 2012. Để thực hiện mục tiêu của Chương trình, trước hết trong giai đoạn từ nay đến năm 2015, cần sắp xếp thứ tự ưu tiên các dự án như sau: (a) Dự án bố trí ổn định dân cư ở vùng thiên tai; (b) Dự án bố trí ổn định dân cư ở vùng biên giới, hải đảo; (c) Dự án bố trí ổn định dân cư vùng đặc biệt khó khăn; (d) Dự án bố trí ổn định dân di cư tự do, khu rừng đặc dụng.
2- Trường hợp trên một địa bàn quy hoạch bố trí dân cư có nhiều đối tượng cần bố trí ổn định như: vùng thiên tai, đặc biệt khó khăn, di cư tự do, biên giới, hải đảo, khu rừng đặc dụng thì xây dựng Dự án kết hợp nhiều đối tượng và lấy đối tượng có số hộ nhiều nhất để gọi tên theo 1 trong 4 loại Dự án nêu trên” (Điều 4).

Ông Vũ Bá Quang tổ chức họp báo công khai những Điểm mờ của Dự án thu hồi đất sạt lở
Ông Vũ Bá Quang tổ chức họp báo công khai những Điểm mờ của Dự án thu hồi đất sạt lở

Về Quyết định số 1357/QĐ-UBND của Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Ninh ngày 04/05/2016:

Ngày 04/05/2016, Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Ninh căn cứ Quyết định số 1776/QĐ-TTg đã ban hành Quyết định số 1357/QĐ-UBND về việc phê duyệt “Đề án di dân tổng thể ra khỏi vùng sạt lở, ngập lụt nguy hiểm và quy hoạch bố trí dân cư phòng tránh thiên tai trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh giai đoạn 2016-2020 và định hướng đến năm 2025”. Quyết định số 1357/QĐ-UBND đã “cài đặt” nhiều “trách nhiệm” của doanh nghiệp, đương nhiên đi kèm với “trách nhiệm” sẽ “là lợi ích”.

Trong Đề án di dân tổng thể thể hiện:

- Mục tiêu tổng quát: (-) Năm 2016 với mục tiêu an toàn tuyệt đối của người dân khi có thiên tai xảy ra là vấn đề cốt lõi, là chủ yếu; từ đó ưu tiên di dời, bố trí dân cư phòng tránh thiên tai tại các khu vực ngập lụt, sạt lở đặc biệt nguy hiểm cần di dời khẩn cấp tới nơi an toàn; không để xảy ra trường hợp tái lấn chiếm tại các khu vực sạt lở, ngập lụt nguy hiểm ở chân bãi thải, đồi núi, sông suối. (-) Đến năm 2020, cơ bản hoàn thành việc di dời, bố trí, ổn định cuộc sống, sản xuất cho tất cả các hộ dân trong khu vực bị sạt lở chân bãi thải, khai trường khai thác than, khu vực có nguy cơ sạt lở, ngập lụt nguy hiểm do thiên tai ở trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh (Điểm a Mục 1.2 Điều 1).

- Lưu ý, Đề án này không áp dụng cho các trường hợp sau: (+) Các trường hợp di dân các vùng thiên tai đột xuất, đặc biệt khó khăn, biên giới, hải đảo, di cư tự do, khu rừng đặc dụng (Các trường hợp di dân các vùng thiên tai, đặc biệt khó khăn, biên giới, hải đảo, di cư tự do, khu rừng đặc dụng thực hiện theo Quyết định số 916/QĐ-UBND ngày 31/3/2008 của Ủy ban Nhân dân tỉnh...) (Điểm a Mục 1.3 Điều 1).

- Vốn từ Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam: 356,67 tỷ đồng (Khoản 4.3 Mục IV Điều 1)

- Tổ chức thực hiện: Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam và Tổng Công ty Đông Bắc - Bộ Quốc Phòng: (-) Tổ chức rà soát, điều chỉnh các quy hoạch có liên quan; điều chỉnh quy mô, cao độ, ranh giới các bãi đổ thải mỏ, khai trường khai thác than để hạn chế ảnh hưởng của hoạt động khai thác than, nguy cơ sạt lở đến khu dân cư. (-) Chủ trì, phối hợp với các địa phương triển khai thực hiện Đề án, tổ chức di dời dân cư ra khỏi các khu vực sạt lở, ngập lụt nguy hiểm chân bãi thải, khai trường, khai thác than do đơn vị quản lý; tổ chức di dời 1.200 hộ dân tại Khu 3, 4, 5, 6 và khu Đồi Chè, phường Cao Xanh, thành phố Hạ Long theo Kết luận số 19-KL/TU ngày 03/02/2016 của Ban Thường vụ Tỉnh ủy tại buổi làm việc với Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam và Tổng Công ty Đông Bắc. (-) Tổ chức phá dỡ nhà ở, công trình trên đất, hoàn nguyên môi trường, quản lý sử dụng hiệu quả diện tích đất thuộc quản lý của đơn vị sau khi thu hồi, tránh tái lấn chiếm. (-) Tổ chức hoàn nguyên, trồng cây xanh tại các khai trường, bãi đổ thải để hạn chế nguy cơ xói lở, ngập lụt khu dân cư” (Khoản 7 Điều 2).

Phụ lục I: “Di dời, bố trí tái định cư cho 29 hộ dân (90 nhân khẩu) tại phường Hà Phong nằm trong khu vực có nguy cơ sạt lở, ngập lụt nguy hiểm do ảnh hưởng tuyến đường từ khai trường mỏ Hà Tu sang mỏ than Núi Béo (hình thức tái định cư tập trung)".

Nhận định của Công ty Luật TNHH Everest:

(1) Quyết định số 1357/QĐ-UBND ngày 04/05/2016 của Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Ninh phê duyệt “Đề án di dân tổng thể ra khỏi vùng sạt lở, ngập lụt nguy hiểm và quy hoạch bố trí dân cư phòng tránh thiên tai trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh giai đoạn 2016-2020 và định hướng đến năm 2025” đã có những nội dung trái với quy định tại Quyết định số 1776/QĐ-TTg ngày 21/11/2012 của Thủ tướng Chính phủ “phê duyệt Chương trình Bố trí dân cư các vùng: Thiên tai, đặc biệt khó khăn, biên giới, hải đảo, di cư tự do, khu rừng đặc dụng giai đoạn 2013 - 2015 và định hướng đến năm 2020” và Thông tư số 03/2014/TT-BNNPTNT của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn ngày 25/01/2014 "hướng dẫn thực hiện quyết định số 1776/QĐ-TTg ngày 21/11/2012 của thủ tướng chính phủ phê duyệt “chương trình bố trí dân cư các vùng: thiên tai, đặc biệt khó khăn, biên giới, hải đảo, di cư tự do, khu rừng đặc dụng giai đoạn 2013-2015 và định hướng đến năm 2020”.

(2) Quyết định số 1357/QĐ-UBND đưa nội dung “sạt lở, ngập lụt nguy hiểm”, “do ảnh hưởng tuyến đường từ khai trường mỏ Hà Tu sang mỏ than Núi Béo” (tức là 'Nhân họa'), mà không phải do 'Thiên tai' - là cơ sở (sai) để Ủy ban nhân dân thành phố Hạ Long thực hiện Dự án: “thu hồi các thửa đất sạt lở, vị trí nguy hiểm không thể ở, đe dọa tính mạng con người và tài sản của các hộ gia đình, cá nhân tại phường Hà Phong, thành phố Hạ Long, tỉnh Quảng Ninh”.

Về vấn đề có “cài đặt” “lợi ích nhóm” trong văn bản pháp luật: Ngày 11/06/2014, Bộ trưởng Bộ Tư Pháp Hà Hùng Cường đã từng trả lời phiên chất vấn tại Quốc hội: “Văn bản các bộ ban hành không được trái với luật, pháp lệnh, nghị định và càng không được trái Hiến pháp. Chúng tôi sẽ kiểm tra cụ thể việc đại biểu nêu và sẽ gửi kết quả tới đại biểu. Văn bản sai có những cái ban hành rồi, có cái mới là dự thảo. Khi dư luận có ý kiến, các bộ đã tiếp thu, sửa chữa, chỉnh lý ngay. Còn nếu nói ban hành văn bản sai gây tốn kém thì phải đi sâu vào vụ việc cụ thể mới trả lời được...”.

Kiến nghị gửi Cục Kiểm tra văn bản quy phạm pháp luật - Bộ Tư pháp: Ngày 17/10/2019, Công ty Luật TNHH Everest đã có Công văn số 110-2019/CV-EVER gửi Cục Kiểm tra văn bản quy phạm pháp luật - Bộ Tư pháp, kiến nghị: "kiểm tra tính hợp hiến và hợp pháp của Quyết định số 1357/QĐ-UBND ngày 04/05/2016 Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Ninh".

Một số bài viết "Công dân đầu tiên của tỉnh Quảng Ninh tổ chức họp báo":

  1. Báo Dân trí: "Quảng Ninh: Một người dân tổ chức họp báo để tố chính quyền thu hồi đất sai luật";
  2. Báo VTC News: "Người dân Quảng Ninh họp báo làm rõ việc thu hồi đất:Có cấu kết lợi ích nhóm hay không?"
  3. Báo VietnamNet: "Quảng Ninh: Người dân đầu tiên tổ chức họp báo về cưỡng chế nhà";
  4. Báo Thanh niên: "Người dân họp báo đề nghị chính quyền xem xét lại quyết định thu hồi đất";
  5. Báo Quảng Ninh: "Một công dân thành phố Hạ Long tổ chức họp báo";
  6. Báo Thương trường: "Một người dân tổ chức họp báo để tố chính quyền thu hồi đất sai luật";
  7. Báo Bảo vệ pháp luật: "Một người dân ở Quảng Ninh được "cấp phép" tổ chức họp báo";
  8. Báo Gia đình Việt Nam: "Quảng Ninh: Công ty than Hà Tu có "tác động" gì trong việc thu hồi đất sạt lở ở phường Hà Phong?";
  9. Báo Môi trường và Đô thị: "Quảng Ninh: Lần đầu tiên người dân được cấp phép tổ chức họp báo";
  10. Kênh VTC14: "Người dân tổ chức… họp báo phản đối bị thu hồi đất ở Quảng Ninh".